Δευτέρα, 7 Απριλίου 2014

«Θετικές και αρνητικές επιρροές του σχολείου ως προς την πρόληψη της χρήσης ναρκωτικών ουσιών»


piero Fornasseti


Παρακάτω έχουμε αναρτήσει, έγγραφο που βρέθηκε στο internet με ημερομηνία 3/1999
σχετικό με το θέμα πρόληψης της εξάρτησης  και  χρήσης στα σχολεία  . Κατά την γνώμη μας είναι ένα έγγραφο θησαυρός με ουσιαστικές προτάσεις ,δεν γνωρίζουμε δυστυχώς την εξέλιξη και υλοποίηση του.    

ΠΥΞΙΔΑ ΚΕΝΤΡΟ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΤΗΣ ΕΞΑΡΤΗΣΗΣ ΑΠΟ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΚΑΙ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ
Επταπυργίου 150, 566 26 ΣΥΚΙΕΣΤηλ./ Fax: (031) 20.20.15 & 20.44.53

Σε συνεργασία με τον Οργανισμό κατά
των ναρκωτικών ΟΚΑΝΑ


«Θετικές και αρνητικές επιρροές του σχολείου ως προς την πρόληψη της χρήσης ναρκωτικών  ουσιών»

Εισήγηση στο πλαίσιο του Σεμιναρίου Αγωγής Υγείας που διοργανώνει η Β’ Δν/ση της Δ.Ε. Θεσ/νίκης το Μάρτιο


Εισηγήτρια: Μαρία Κυριακίδου
                  Επιστημονική Συνεργάτρια
Κέντρου ΠΥΞΙΔΑ
Μάρτιος 1999

Περίληψη


Το σχολείο ως ένας από τους παλαιότερους κοινωνικούς θεσμούς, υπάρχει μέσα σε ένα κοινωνικό σύνολο, αντανακλά τις κοινωνικές συνθήκες, επηρεάζεται από αυτές και συντηρεί την υπάρχουσα κοινωνική πραγματικότητα.  Τούτο σημαίνει ότι κατά τη διερεύνηση του ερωτήματος για τις θετικές και αρνητικές επιρροές του σχολείου ως προς την πρόληψη της χρήσης ναρκωτικών ουσιών, θα εντοπίζαμε συνθήκες και χαρακτηριστικά ανάλογα με αυτά της κοινωνίας στην οποία υπάρχει και λειτουργεί.

            Μελετώντας το σχολείο θα πρέπει να διευκρινίσουμε ότι υπάρχουν αρκετές διαστάσεις που πρέπει να εκτιμηθούν:
-  η περιβάλλουσα κοινωνία
-  το εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας και η ιστορία του
-  το συγκεκριμένο σχολείο και η ιστορία του
-  το ανθρώπινο δυναμικό (εκπαιδευτικοί, γονείς, μαθητές) που τη συγκεκριμένη περίοδο συνιστά τη
   σχολική κοινότητα

            Οι προαναφερόμενες διαστάσεις λειτουργούν και διαμορφώνουν ένα διαφορετικό σε κάθε περίπτωση σχολείο.  Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω μπορούμε να επιχειρήσουμε να προσδιορίσουμε τους παράγοντες κινδύνου, ως προς το πρόβλημα της χρήσης ναρκωτικών ουσιών που ενυπάρχουν σε ένα σχολείο, αλλά επίσης και τους προστατευτικούς παράγοντες.

            Με τον όρο παράγοντες κινδύνου  (ή εκλυτικοί) εννοούμε εκείνα τα χαρακτηριστικά και τις συνθήκες που μπορεί να οδηγήσουν κάποιον στην εμφάνιση μιας συμπεριφοράς χρήσης, η οποία μπορεί στη συνέχεια να εξελιχθεί σε εξάρτηση ή τις συνθήκες  εκείνες που συμβάλλουν στην εδραίωση μιας εξαρτητικής συμπεριφοράς.  Από την άλλη πλευρά ο όρος  προστατευτικοί παράγοντες αναφέρεται σε εκείνα τα χαρακτηριστικά και τις συνθήκες που η ύπαρξη τους μετριάζει ή απομακρύνει τον κίνδυνο.

            Η πρόληψη της χρήσης ναρκωτικών ουσιών έχει τελικό στόχο τη μείωση των πιθανοτήτων εμφάνισης καινούριων περιπτώσεων χρήσης και εξάρτησης και την προώθηση της ψυχικής υγείας.  Επιδιώκει να διαμορφώσει μια συγκροτημένη και υγιή προσωπικότητα, να ενδυναμώσει ικανότητες και να αναπτύξει δεξιότητες που θα βελτιώσουν την ποιότητα ζωής του ατόμου.
             
            Ο χώρος του σχολείου προσφέρεται για την υλοποίηση προγραμμάτων πρόληψης, γιατί συγκεντρώνει την πλειοψηφία του παιδικού και εφηβικού πληθυσμού.  Επιπλέον δίνει τη δυνατότητα παρέμβασης σε κρίσιμες ηλικίες κατά τις οποίες αξίες, στάσεις και συμπεριφορές δεν έχουν ακόμη αποκρυσταλλωθεί και μπορούν να επανεξετασθούν, να τροποποιηθούν ή και να αντικατασταθούν από άλλες .

            Η αποτελεσματικότητα ενός προγράμματος πρόληψης μέσα στο σχολείο εξαρτάται από τα χαρακτηριστικά του προγράμματος, όπως η φιλοσοφία, οι στόχοι και ο σχεδιασμός του προγράμματος, τα χαρακτηριστικά της υπάρχουσας σχολικής πραγματικότητας, αλλά και από τις κοινωνικές συνθήκες. 

            Η ΠΥΞΙΔΑ κέντρο πρόληψης της εξάρτησης  από ναρκωτικά και προαγωγής της υγείας, λαμβάνοντας υπόψη τους εκλυτικούς και τους προστατευτικούς παράγοντες που υπάρχουν στο χώρο του σχολείου και τα συμπεράσματα των ερευνών για τα προγράμματα πρόληψης, προχώρησε στο σχεδιασμό ενός προγράμματος για τη σχολική κοινότητα.  Το πρόγραμμα έχει τον τίτλο «ΔΡΑΣΗ στα σχολεία για την πρόληψη» και απευθύνεται στα γυμνάσια της περιοχής ευθύνης του κέντρου. Αποσκοπεί στη δραστηριοποίηση του σχολείου στο επίπεδο της πρόληψης και τη δημιουργία πυρήνων πρόληψης μέσα στο κάθε σχολείο.  Επιδιώκει να εμπλέξει σε αυτούς τις τρεις ομάδες της σχολικής κοινότητας (μαθητές, εκπαιδευτικούς, γονείς), προσφέροντας τους εκπαίδευση, εποπτεία και υποστήριξη σε δράσεις που αναπτύσσουν.
Στην εισήγηση θα αναπτυχθούν οι παράγοντες κινδύνου και οι προστατευτικοί παράγοντες που εντοπίζονται στο χώρο του σχολείου, ως προς το πρόβλημα της χρήσης ναρκωτικών ουσιών, καθώς επίσης και η δυνατότητα παρέμβασης σε αυτό το χώρο σε επίπεδο πρόληψης



Θετικές και αρνητικές επιρροές του σχολείου στην πρόληψη της χρήσης ναρκωτικών ουσιών


Ποια είναι η κατάσταση;

Πριν προχωρήσει κανείς στη διερεύνηση  των αρνητικών και θετικών
επιρροών του σχολείου στην πρόληψη της χρήσης ναρκωτικών ουσιών είναι σκόπιμο να διερευνήσει τους παράγοντες κινδύνου για τη χρήση ναρκωτικών ουσιών, όπως επίσης και τους προστατευτικούς παράγοντες.

            Με τον όρο παράγοντες κινδύνου εννοούμε εκείνα τα χαρακτηριστικά και τις συνθήκες που μπορεί να οδηγήσουν κάποιον στην εμφάνιση μιας συμπεριφοράς χρήσης, η οποία μπορεί στη συνέχεια να εξελιχθεί σε εξάρτηση ή στις συνθήκες που συμβάλλουν στην εδραίωση μιας εξαρτητικής συμπεριφοράς.  Από την άλλη πλευρά ο όρος προστατευτικοί παράγοντες αναφέρεται σε εκείνα τα χαρακτηριστικά και τις συνθήκες που η ύπαρξη τους μετριάζει ή απομακρύνει τον κίνδυνο της χρήσης.

            Το σχολείο είναι ένας από τους παλαιότερους κοινωνικούς θεσμούς, υπάρχει μέσα σε ένα κοινωνικό σύνολο, αντανακλά τις κοινωνικές συνθήκες, επηρεάζεται από αυτές και συντηρεί την υπάρχουσα κοινωνική πραγματικότητα.  Τούτο σημαίνει ότι κατά τη διερεύνηση του προαναφερόμενου ερωτήματος (για τις θετικές και αρνητικές επιρροές του σχολείου όσον αφορά την πρόληψη της χρήσης ναρκωτικών ουσιών) θα εντοπίζαμε συνθήκες και χαρακτηριστικά ανάλογα  με αυτά της κοινωνίας στην οποία υπάρχει και λειτουργεί. 
            Μελετώντας το σχολείο θα πρέπει να διευκρινίσουμε ότι υπάρχουν αρκετές διαστάσεις που πρέπει να εκτιμηθούν:
-η περιβάλλουσα κοινωνία
-το εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας και η ιστορία του
-το συγκεκριμένο σχολείο και η ιστορία του
-το ανθρώπινο δυναμικό (εκπαιδευτικοί, γονείς, μαθητές) που τη συγκεκριμένη περίοδο συνιστά τη σχολική κοινότητα

            Οι παραπάνω διαστάσεις λειτουργούν και διαμορφώνουν ένα διαφορετικό σε κάθε περίπτωση σχολείο.  Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω μπορούμε να επιχειρήσουμε να προσδιορίσουμε τις συνθήκες εκείνες που αποτελούν τους παράγοντες κινδύνου που υπάρχουν σε ένα σχολείο για τη χρήση  ναρκωτικών ουσιών, όπως επίσης και τους προστατευτικούς παράγοντες. 
Με όλες τις επιφυλάξεις που επιβάλλει μια τέτοια γενίκευση θα μπορούσαμε να συνοψίσουμε τους παράγοντες κινδύνου στα εξής:

Αρνητικό κλίμα του σχολείου:  Αναφέρεται στην αρνητική ατμόσφαιρα που επικρατεί στις
σχέσεις που αναπτύσσουν τα μέλη της σχολικής κοινότητας(σχέσεις του συλλόγου των εκπαιδευτικών, σχέσεις εκπαιδευτικών μαθητών, σχέσεις μεταξύ των συμμαθητών, αλλά και στις σχέσεις αυτών με το σύλλογο γονέων).  Σε έρευνα της Κοκκέβη και συν. (1995) οι μαθητές εξέφρασαν δυσκολίες στις σχέσεις με τους καθηγητές, αλλά και τους συμμαθητές τους.  Η πλειοψηφία τους ( 80%) δήλωσαν ότι προβληματίζονται για τις σχέσεις με τους καθηγητές.

Πολιτική του σχολείου μη σαφώς καθορισμένη ή ανεφάρμοστη:  Η απουσία κανονισμού λειτουργίας που συμπεριλαμβάνει αποσαφηνισμένο συμβόλαιο για τους συμμετέχοντες και έναν ξεκάθαρο κώδικα πειθαρχίας, που έρχεται να υπενθυμίσει και να διαφυλάξει τα όρια λειτουργίας.  Η μη αποδοχή ενός υπάρχοντος, σύμφωνα με τα παραπάνω, κανονισμού από τους ενδιαφερόμενους.
Διαθεσιμότητα καπνού αλκοόλ και άλλων ναρκωτικών:  Η διαθεσιμότητα ναρκωτικών ουσιών σε μία κοινωνία επηρεάζει και τη σχέση που αναπτύσσουν τα μέλη της με τις ουσίες.  Η κατάσταση αυτή συναντάται και μέσα στους σχολικούς χώρους.  Βέβαια τα Ελληνικά σχολεία σε τίποτα δε μοιάζουν με τα σχολεία που προβάλλονται από τον κινηματογράφο και τα δελτία ειδήσεων, όπου συχνές είναι οι εγκληματικές πράξεις και η χρήση ουσιών.  Ωστόσο όπως φαίνεται και σε πρόσφατη έρευνα (Κοκκέβη 1998) η χρήση ουσιών (κυρίως νόμιμων) είναι ανησυχητικά διαδεδομένη στο μαθητικό πληθυσμό και η χρήση παράνομων ουσιών δηλώνεται από ένα σημαντικό ποσοστό των υποκειμένων της έρευνας.

Η αλλαγή σχολείων:  Η αλλαγή σχολείου απαιτεί από το μαθητή προσαρμογή στο νέο, άγνωστο περιβάλλον.  Αποτελεί μια κρίση που μπορεί να λειτουργήσει ως πρόκληση που θα οδηγήσει το μαθητή στην αξιοποίηση όλων των δυνάμεων του και στην τελική του ένταξη στο καινούριο περιβάλλον. Είναι πιθανόν να δώσει την ευκαιρία στο μαθητή να υιοθετήσει ένα νέο θετικό ρόλο, αλλά είναι επίσης πολύ πιθανόν να προκαλέσει δυσάρεστα συναισθήματα μοναξιάς, απογοήτευσης και θλίψης, όπως και μία αίσθηση ότι είναι ξένος, μη ευπρόσδεκτος και να αδυνατεί να ελέγξει το περιβάλλον.  Όταν επιπλέον αυτή η αλλαγή οφείλεται σε εκδίωξη του μαθητή από το σχολείο του το συναίσθημα της μη αποδοχής και του ανεπιθύμητου προκαλούν θυμό και πιθανόν διάθεση εκδίκησης, που δυσχεραίνει την προσαρμογή στο νέο χώρο.  Το παιδί μπαίνει στο σχολικό περιβάλλον προκατειλημμένο αρνητικά, εξαιτίας της προηγούμενης εμπειρίας του.

Ο προσανατολισμός στην ακαδημαϊκή επίδοση:  Περιορίζει τον κοινωνικοποιητικό ρόλο του σχολείου και περιορίζει τους εκπαιδευτικούς στη μεταφορά γνώσεων.  Ο προσανατολισμός αυτός στερεί τα παιδιά εκείνα, που δε διακρίνονται ως προς τις σχολικές τους επιδόσεις από την ευκαιρία να αναγνωρισθούν μέσα από άλλη ικανότητα ή δεξιότητα
που έχουν.  Επιπλέον δεν τους προσφέρει εμπειρίες ζωής.

Ανταγωνισμός:  Το σχολείο στηρίζεται σε μια φιλοσοφία ανταγωνισμού σύμφωνη με αυτή που επικρατεί στην περιβάλλουσα κοινωνία(Φραγκουδάκη 1985).  Χαρακτηρίζεται από έλλειψη συνεργασίας και ομαδικού πνεύματος.  Η όλη εκπαιδευτική διαδικασία στρέφεται στην προετοιμασία των μαθητών για τις εξετάσεις.

Η απομνημόνευση, η βαθμολατρεία και η βαθμοθηρία: καθιστούν το σχολείο όχι μόνο πληκτικό αλλά και πηγή άγχους, δυσαρέσκειας και απογοήτευσης(Γ.Ν.Γαλάνης 1994).

Ακαδημαϊκή αποτυχία:  H ακαδημαϊκή αποτυχία αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς όλη η ζωή του σχολείου είναι προσανατολισμένη στις ακαδημαϊκές επιδόσεις και επικρατεί μια αντίληψη ότι η αποτυχία στις εξετάσεις σημαίνει και αποτυχία στη ζωή.  Επιπλέον συχνά αυτή αποκλείει τους μαθητές από τη συμμετοχή σε καταστάσεις, δράσεις και προγράμματα που θα τους προσφέρουν σημαντικά ερεθίσματα και εμπειρίες.
            Η ακαδημαϊκή αποτυχία και η χαμηλή σχολική επίδοση συνδέονται σύμφωνα με ορισμένους επιστήμονες με χαμηλή αυτοεκτίμηση και τη διαμόρφωση μιας δυσμενούς αυτοεικόνας.  Η προσπάθεια των νέων να επιβεβαιώσουν το εγώ τους οδηγεί ορισμένους από αυτούς σε δραστηριότητες που τους προσφέρουν έγκριση, αποδοχή και αυτοεπιβεβαίωση από συνομηλίκους (Καλογρίδη 1994).
            Με αυτή την έννοια η σχολική αποτυχία και η ανεκπλήρωτη ανάγκη του παιδιού για αποδοχή και θετική αυτοεκτίμηση βρίσκονται στη βάση διαφόρων προβλημάτων συμπεριφοράς.

Μη εμπλοκή των μαθητών στα σχολικά δρώμενα:  Η επιβολή δηλαδή των όσων αποφασίζονται στα παιδιά και η μη εξασφάλιση της ενεργής συμμετοχής τους καλλιεργεί ένα κλίμα παθητικότητας και δυσαρέσκειας στο σχολείο.  Επιπλέον στερεί τα παιδιά από εμπειρίες ανάληψης ευθυνών και δραστηριοποίησης για την οργάνωση του χρόνου τους και της ζωής τους, που αποτελούν σημαντικές εμπειρίες ωρίμανσης.  Συναισθήματα αποξένωσης από τη σχολική ζωή δήλωσε σε έρευνα το 48,7% των μαθητών, ενώ ποσοστό 10,8% (Κοκκέβη 1995) δήλωσαν ότι είχαν προκαλέσει ηθελημένα ζημιά στην ιδιοκτησία του σχολείου, στοιχεία που δείχνουν ότι και τα ίδια τα παιδιά επιθυμούν έναν πιο δραστήριο ρόλο στο χώρο του σχολείου.

Απόδοση ετικετών σε μαθητές ως μαθητές υψηλού κινδύνου ή κακά παιδιά:  Η απόδοση μιας ετικέτας, αποδίδει στο μαθητή ένα ρόλο, τον οποίο υιοθετεί, ενεργοποιεί το μηχανισμό της «αυτοεκπληρούμενης προφητείας» και ο μαθητής συμπεριφέρεται με τρόπο που επιβεβαιώνει τα όσα του καταλογίζονται. 
            Επιπλέον η απόδοση ετικετών επηρεάζει και τους εκπαιδευτικούς, είτε αυτοί πρωτοσυναντώνται με το άτομο, είτε όχι.  Χρησιμοποιούν την ετικέτα για να ερμηνεύσουν τη συμπεριφορά και τα πιθανά προβλήματα του μαθητή, χωρίς αυτό να τους βοηθά να χειριστούν και να αντιμετωπίσουν μια κατάσταση.
            Μια ανάλογη διαδικασία μπορεί να λειτουργήσει στο επίπεδο μιας τάξης ή ακόμη και σένα ολόκληρο σχολείο.

Σκασιαρχείο και αποβολές:  Το σκασιαρχείο και οι αποβολές θέτουν συνήθως το μαθητή εκτός πλαισίου λειτουργίας και διακηρύττουν την αδυναμία, ανικανότητα ή απροθυμία του μαθητή να ακολουθήσει τους υπάρχοντες κανόνες.  Συχνά στιγματίζουν το παιδί, το απομονώνουν από το σύνολο των συμμαθητών του, ενώ το τοποθετούν πολύ κοντά σε μία ομάδα νέων που φλερτάρουν με προκλητικές συμπεριφορές, παιχνίδια ορίων και συχνά αυτοκαταστροφικές ενέργειες.  Σε έρευνα στον Ελληνικό χώρο φάνηκε ότι οι μισοί περίπου μαθητές έχουν κάνει αδικαιολόγητες απουσίες και το 35% παραδέχτηκε ότι το είχε σκάσει μία ή περισσότερες φορές (Κοκκέβη και συν. 1995).

Πεπαλαιωμένες γνώσεις και μέθοδοι διδασκαλίας:  Οι γνώσεις των παιδιών από τα Μ.Μ.Ε. και άλλες πηγές, όπως φροντιστήρια, εξωσχολικά διαβάσματα, προπορεύονται της σχολικής γνώσης.  Η απουσία σύγχρονων μαθημάτων και η διάσταση που παρουσιάζεται μεταξύ του περιεχομένου της γνώσης που μεταδίδεται και της κοινωνικής πραγματικότητας, προκαλεί απογοήτευση και αμφισβήτηση για την εκπαίδευση, την κοινωνία και τα ιδανικά της, δυσχεραίνει την προετοιμασία του παιδιού για τη σύγχρονη πραγματικότητα.

 Προστατευτικοί παράγοντες

            Τα προαναφερόμενα πιθανόν προκαλούν απαισιοδοξία και θλίψη για την κατάσταση του σημερινού σχολείου και τις αρνητικές επιδράσεις που αυτό επιφέρει στη ζωή των μαθητών του και την περαιτέρω ανάπτυξη τους.  Είναι ωστόσο ιδιαίτερα σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε ότι όπου υπάρχουν παράγοντες κινδύνου και αρνητικές επιδράσεις, μπορεί να υπάρχουν παράλληλα και θετικές συνθήκες και χαρακτηριστικά που λειτουργούν προστατευτικά.  αυτούς οφείλουμε να εντοπίσουμε και να ενισχύσουμε για να βοηθήσουμε τους μαθητές.  Οι προστατευτικοί παράγοντες για τη χρήση ουσιών που θα μπορούσαμε να εντοπίσουμε στο χώρο του σχολείου είναι οι ακόλουθοι:

Υψηλές προσδοκίες του σχολείου για τους μαθητές προσδοκίες που δεν περιορίζονται στον τομέα των επιδόσεων στα μαθήματα, αλλά αφορούν το σύνολο των συμπεριφορών και των ικανοτήτων που μπορεί να αναπτύξει ένα παιδί.  Εκφράζουν μια πίστη για τις ικανότητες κάθε μαθητή για αποδοχή της διαφορετικότητας και της μοναδικότητας τους.  Τούτο υποβοηθά την ανάπτυξη της εκτίμησης που τρέφει το παιδί για τον εαυτό του.

Ενθάρρυνση για επίτευξη στόχων:  Οι στόχοι αποτελούν κίνητρα που ενεργοποιούν τη συμπεριφορά του παιδιού.  Η ενθάρρυνση των παιδιών για την αποσαφήνιση των στόχων και των προσωπικών σχεδίων τους και την επίτευξη τους στη συνέχεια, συμβάλλει σημαντικά στην αξιοποίηση των δυνατοτήτων του παιδιού, στην αυτογνωσία, στην αυτοβελτίωση και την ενηλικίωση του( Μοστριού 1995)
            Η ενθάρρυνση για επίτευξη των στόχων είναι πολύ διαφορετική από την επιβράβευση της επίτευξης.  Σημαντικό και βοηθητικό για την εξέλιξη του παιδιού είναι η επιβράβευση της προσπάθειας του, που αποτελεί και σημαντική μαθησιακή εμπειρία και όχι του αποτελέσματος αυτής.

Η αντίληψη των εκπαιδευτικών ότι αποτελούν φορείς διαπαιδαγώγησης:  Η αποδοχή αυτής της διάστασης του ρόλου τους και η ανάληψη των επακόλουθων ευθυνών διευρύνει το έργο του σχολείου και βάζει στο επίκεντρο την ολόπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας
(Μοστριού 1995).  Οι εκπαιδευτικοί δεν περιορίζονται στη μεταφορά γνώσεων, αλλά λειτουργούν ως ενήλικες υποστηρικτές και πρότυπα.

Ενίσχυση θετικών συμπεριφορών (αλτρουισμός, συνεργασία):  Καλλιεργεί ένα κλίμα
αλληλοϋποστήριξης και ένα ομαδικό πνεύμα που αναγνωρίζει τη μοναδικότητα και τη διαφορετικότητα του κάθε ατόμου.  Οι συνεργατικές διαδικασίες προωθούν την αλληλεπίδραση μεταξύ των παιδιών και την ανάπτυξη διαπροσωπικών σχέσεων, που εκφράζεται ως ανάγκη από την πλειοψηφία των μαθητών (Κοκκέβη και συν. 1988, Κοκκέβη και συν.1995).

Η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης:  Παρέχει στα παιδιά εφόδια για την επεξεργασία των ερεθισμάτων που δέχονται από το περιβάλλον τους για την αξιολόγηση και την αποδοχή ή μη των προτύπων, των αξιών και του τρόπου που τους προτείνεται από τα Μ.Μ.Ε. και τη σύγχρονη κοινωνία.  Ενισχύει την αυτονομία και την αυτοπροστασία τους.

Παροχή ευκαιριών για χρήση εξουσίας και λήψη αποφάσεων:  Προετοιμάζει τα παιδιά για την ενήλικη ζωή τους, τους βοηθά να προχωρήσουν σε επιλογές που επηρεάζουν τη ζωή τους καθώς έχουν τη δυνατότητα να δοκιμασθούν σε διάφορες καταστάσεις μέσα σε ένα προστατευμένο περιβάλλον και να εκπαιδευθούν σε κοινωνικές δεξιότητες.  Βοηθούνται να προχωρήσουν σε επιλογές που επηρεάζουν τη ζωή και τις σχέσεις τους.

Η ενίσχυση της ενεργής εμπλοκής των μαθητών στα σχολικά δρώμενα:  Βάζει τους μαθητές στο επίκεντρο της σχολικής ζωής, τους αναθέτει ευθύνες για την οργάνωση του χρόνου τους, καλλιεργεί την ανάπτυξη πρωτοβουλιών και την ανάληψη ευθυνών.  αναγνωρίζει την ικανότητα των παιδιών να λειτουργούν ως υπεύθυνα για κάποια θέματα άτομα και βοηθά την ανάπτυξη από μέρους τους ώριμης συμπεριφοράς.  Ενισχύει ιδιαίτερα την κοινωνική τους ανάπτυξη και την κοινωνική τους δραστηριοποίηση.
Εξασφαλίζει επιπλέον τη συμμετοχή και την υποστήριξη των μαθητών για την εύρυθμη λειτουργία του σχολείου και τη φροντίδα του, καθώς αποτελεί  για αυτούς ένα δικό τους χώρο ευθύνης, έκφρασης και δημιουργίας.

Η εκπαίδευση των εκπαιδευτικών σε θέματα κοινωνικής ανάπτυξης και συνεργατικής μάθησης:  Είναι μια ανάγκη που οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί εντοπίζουν, καθώς οι σπουδές τους περιορίζονται στο επιστημονικό αντικείμενο της ειδικότητας τους και η εκπαίδευση τους σε θέματα ψυχολογίας και διδακτικής είναι ελάχιστη ή ανύπαρκτη.
            Επιπλέον η επαφή με τα παιδιά τους φέρνει καθημερινά αντιμέτωπους με καταστάσεις και προβλήματα , τα οποία αισθάνονται ανασφαλείς και απροετοίμαστοι να αντιμετωπίσουν.
            Σημαντικό είναι επίσης να ειπωθεί ότι η καθημερινή δουλειά με ανθρώπους κουράζει και συχνά φθείρει.  Απαιτεί μια ανανέωση και συνεχή εκπαίδευση που θα δίνει την ευκαιρία στους εκπαιδευτικούς να ανταλλάξουν απόψεις, να ενημερωθούν για νέες μεθόδους και τεχνικές που προάγουν την ομαδικότητα και τη συνεργασία.

Η εμπλοκή των γονιών στη ζωή του σχολείου:  Οι γονείς αποτελούν μέλη της σχολικής κοινότητας που συνήθως όμως απουσιάζουν από τη ζωή τους.  Η εμπλοκή τους κρίνεται απαραίτητη και ιδιαίτερα σημαντική για να εκπληρωθούν οι στόχοι του σχολείου για μάθηση και ολόπλευρη ανάπτυξη των μαθητών.  Η εμπλοκή τους ωστόσο προϋποθέτει μια αποσαφήνιση του ρόλου , των αρμοδιοτήτων και των ορίων παρέμβασης τους, ώστε οι πρωτοβουλίες και οι δραστηριότητες των γονιών να μην ακυρώνουν τη λειτουργία του σχολείου και να μην εμποδίζουν το έργο των εκπαιδευτικών.  Μια τέτοια εμπλοκή φέρνει τους γονείς μέσα στη ζωή της σχολικής κοινότητας και τους κάνει συνυπεύθυνους για την πορεία της.
            Η καλή συνεργασία Δε μεταξύ γονιών και εκπαιδευτικών, η σύμπνοια στις τακτικές διαπαιδαγώγησης και στις αποφάσεις που παίρνονται εξασφαλίζει την εύρυθμη λειτουργία και δημιουργεί κλίμα ασφάλειας και εμπιστοσύνης.

            Η παροχή εναλλακτικών δραστηριοτήτων (χωρίς αλκοόλ ή άλλες εξαρτησιογόνες ουσίες):  Η παροχή δραστηριοτήτων εμπλουτίζει το ωρολόγιο πρόγραμμα, προσφέρει νέα ερεθίσματα στα παιδιά(ιδίως σε αυτά που τα στερούνται λόγω κοινωνικοοικονομικού επιπέδου).  Μπορεί να δώσει στα παιδιά το χώρο να αξιοποιήσουν ικανότητες τους, να συνεργαστούν μεταξύ τους και να δραστηριοποιηθούν.

Συνομήλικοι

Μέσα στο σχολείο τα παιδιά συναντούν εκπαιδευτικούς και συνομήλικους που σε αυτή την περίοδο της ζωής τους αποτελούν τα σημαντικότερα πρότυπα για αυτούς καθώς προσπαθούν να απεμπλακούν και να ανεξαρτητοποιηθούν από τους γονείς.
Οι συνομήλικοι και οι φίλοι αποκτούν κεντρική θέση στη ζωή τους και επηρεάζουν καθοριστικά τη συμπεριφορά και τις επιλογές τους (Crockett και συν. 1984, Panni 1990). Το μεγαλύτερο μέρος του σχολικού τους χρόνου το περνούν μαζί. Οι σχέσεις που αναπτύσσονται σε αυτή την ομάδα είναι καθοριστικές.
Μέσα σε μια ομάδα μπορεί να υπάρχουν παράγοντες κινδύνου για τη χρήση ναρκωτικών ουσιών.

Τέτοιοι είναι :
Ευνοϊκές στάσεις για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών : Αυτές επηρεάζουν τη στάση που το άτομο διαμορφώνει για τις ουσίες, καθώς επίσης και τις προσδοκίες που τρέφει για τη χρήση. Οι ευνοϊκές στάσεις και οι θετικές προσδοκίες για τη χρήση ενισχύουν την υιοθέτηση τέτοιου είδους συμπεριφορών.

Φίλοι που χρησιμοποιούν εξαρτησιογόνες ουσίες : Οι πότες και οι χρήστες ναρκωτικών συνδέονται περισσότερο με πότες και χρήστες ναρκωτικών (Kandel 1985). Ο Downs (1987) υποστηρίζει ότι υπάρχει μια αμοιβαία εκλυτική, για τη χρήση, σχέση μεταξύ φίλων που δεν εμφανίζεται στον ευρύτερο κύκλο των νέων.

Επιρροή και εξάρτηση από συνομηλίκους (μεγαλύτερη από αυτή των γονιών) : Γονείς και συνομήλικοι φαίνεται ότι ασκούν διαφορετικά επιρροή για διάφορους τύπους ναρκωτικών και σε διαφορετικές φάσεις, της χρήσης ναρκωτικών. Οι έρευνες βρήκαν ότι οι γονείς παίζουν ισχυρότερο ρόλο στη μύηση στη χρήση αλκοόλ, ενώ οι συνομήλικοι παίζουν σημαντικότερο ρόλο στη φάση της εξακολούθησης της χρήσης. Οι συνομήλικοι ασκούν μεγαλύτερη επιρροή και στα δυο, μύηση και καθιέρωση της χρήσης παράνομων ναρκωτικών. Γενικά οι γονείς ασκούν μια πρώιμη επιρροή στη μίμηση μοντέλων συμπεριφοράς χρήσης ουσιών και στην εκμάθηση αξιών και συνηθειών που σχετίζονται με το αλκοόλ και φάρμακα. Από τη στιγμή όμως που αρχίσει η χρήση ουσιών, οι συνομήλικοι γίνονται η κυρίαρχη κοινωνική επιρροή και οι γονείς ασκούν μια έμμεση μόνο επιρροή.

Πρώιμη αντικοινωνική συμπεριφορά : Η πρώιμη επαφή με τις ουσίες και με αντικοινωνική συμπεριφορά κάνει τα παιδιά πιο ευάλωτα και επιρρεπή στην υιοθέτησή τους.

Δοκιμή ουσίας σε μικρή ηλικία : Η δοκιμή ουσίας σε μικρή ηλικία παρουσιάζει υψηλή συσχέτιση με την κατοπινή χρήση ουσιών και την εξάρτηση από αυτές.

Επαναστατικότητα – Αντιδραστικότητα – Προκλητικότητα : Φέρνει συχνά τα παιδιά σε ακραίες συμπεριφορές που ενέχουν κινδύνους για τους ίδιους, αλλά και για τους άλλους και λειτουργεί ενισχυτικά για την επαφή με τις ουσίες.
Ωστόσο δεν ενθαρρύνουν όλες οι παρέες των συνομηλίκων με τους οποίους έρχεται σε επαφή το παιδί στο σχολείο, αλλά και έξω από αυτό, τη χρήση. Η σχέση με τους συνομηλίκους παίζει καθοριστικό ρόλο στην κοινωνικοποίηση και την ενηλικίωση των παιδιών και υπάρχουν στις παρέες τους παράγοντες που λειτουργούν προστατευτικά.

Εμπλοκή σε δημιουργικές δραστηριότητες : Συχνά, μέσω της παρέας το παιδί εμπλέκεται σε δημιουργικές δραστηριότητες (καλλιτεχνικές, αθλητικές, κοινωνικές κ.ά.), με τις οποίες ασχολούνται οι φίλοι του και αξιοποιεί τον ελεύθερο χρόνο του.

Σύνδεση με τυπικές οργανωμένες ομάδες : Πολλές φορές η παρέα αποτελεί αφορμή ή παροτρύνει το παιδί να ενταχθεί σε συλλόγους πολιτιστικούς, αθλητικούς κ.ά. Η σύνδεση με αυτές τις ομάδες τροφοδοτεί το παιδί με νέα ερεθίσματα και προάγει την κοινωνική του ανάπτυξη.

Αναγνώριση των ικανοτήτων και των ταλέντων του παιδιού : Η αναγνώριση των ικανοτήτων, της διαφορετικότητας και της μοναδικότητας του παιδιού καλύπτει την ανάγκη του παιδιού για αποδοχή και ενισχύει την αυτοπεποίθησή του.
Η σχέση με τους συνομηλίκους είναι σημαντική για την προσπάθεια του ατόμου να διαμορφώσει μια σταθερή και ζωτική ταυτότητα, γιατί μπορεί να του προσφέρει μια επιβεβαιωτική εμπειρία.


Τι μπορούμε να κάνουμε ;

Στρέφοντας το ενδιαφέρον μας στην πρόληψη θα λέγαμε ότι :
Η πρόληψη της χρήσης ουσιών έχει ως στόχο τη μείωση των πιθανοτήτων εμφάνισης καινούριων περιπτώσεων χρήσης και την προώθηση της ψυχικής υγείας.
Επιδιώκει να διαμορφώσει μια συγκροτημένη και υγιή προσωπικότητα, να ενδυναμώσει ικανότητες και να αναπτύξει δεξιότητες που θα βελτιώσουν την ποιότητα της ζωής του ατόμου.
Τα προγράμματα πρόληψης επιδιώκουν την αντιμετώπιση των παραγόντων κινδύνου και την ενίσχυση των προστατευτικών παραγόντων. Οι πρώτοι έχουν κερδίσει το ερευνητικό ενδιαφέρον, ενώ τα δεδομένα για τους δεύτερους παρουσιάζονται ελλιπή.
Ο χώρος του σχολείου προσφέρει τη δυνατότητα για ανάπτυξη προγραμμάτων πρόληψης της χρήσης ναρκωτικών ουσιών, γιατί συγκεντρώνει την πλειοψηφία του παιδικού και εφηβικού πληθυσμού.
Επιπλέον δίνει τη δυνατότητα παρέμβασης σε κρίσιμες ηλικίες, κατά τι οποίες αξίες και απόψεις επανεξετάζονται, μπορούν να τροποποιηθούν, να απορριφθούν ή να ενισχυθούν (Μοστριού 1995).
Σήμερα ωστόσο είναι γενικά αποδεκτό ότι για την επιτυχή έκβαση ενός προγράμματος και την επίτευξη των στόχων του απαιτούνται :
α) Η κατανόηση των γενεσιουργών αιτιών του προβλήματος και η διερεύνηση των αναγκών των υποκειμένων.
β) Ο εντοπισμός των παραγόντων κινδύνου και των προστατευτικών παραγόντων.
γ) Ο σχεδιασμός ενός μοντέλου παρέμβασης, που θα ανταποκρίνεται στα χαρακτηριστικά, τις ανάγκες των υποκειμένων και στην εξυπηρέτηση του στόχου.
δ) Η χρήση κατάλληλων, για την ομάδα και το σκοπό, τεχνικών και μεθόδων παρέμβασης.
ε) Η εξασφάλιση της σύμπνοιας και της υποστήριξης όσο το δυνατόν περισσότερων εμπλεκόμενων με το πρόβλημα και την ομάδα στόχου, ομάδων και φορέων, ώστε να εξασφαλισθεί ένα υποστηρικτικό περιβάλλον (Byron 1995, Kardin 1993).
Σημαντικό είναι επίσης να τονισθεί ότι τα νεώτερα προγράμματα σε αντίθεση με τα παλαιότερα δεν περιορίζονται στη διδασκαλία και την πληροφόρηση, γιατί τούτα αποδείχθηκαν ανεπαρκή για την αντιμετώπιση μιας κατάστασης.
Τα νεώτερα προγράμματα ενθαρρύνουν τη συμμετοχή και τη δραστηριοποίηση των υποκειμένων.
Χρησιμοποιούν συνήθως βιωματικές ενεργητικές τεχνικές που επιδιώκουν την αλλαγή συμπεριφοράς και την εκμάθηση νέων δεξιοτήτων. Πρόκειται για προγράμματα μακροχρόνια και σταθερά.

Βιβλιογραφία

-          Byron A.J. (1995), Προγράμματα αγωγής υγείας στο σχολείο και στην κοινότητα, Το 
      τρίγωνο της συνάντησης, Αθήνα: Ε.Ε.Τ.Α.Α.
-          Γαλάνης Γ.Ν. (1994), Παραβατικότητα μαθητών και προληπτική εκπαίδευση, 7ο Συνέδριο Σύγχρονης Εκπαίδευσης με θέμα: Η βία στο σχολικό χώρο.
-          Mc  Murran M. (1994), The psychology of addiction, Taylor and Francis.
-          Μοστριού Α. (1995), Αγωγή υγείας στο σημερινό Ελληνικό σχολείο, Η λέσχη των εκπαιδευτικών, 9, 26-27.
-          Kazdin A.E. (1993), Adolescent mental health. Prevention and treatment programs, American psychologist, 48 (2), 127-141
-          Κοκκέβη Α.και συν. (1998), Διερεύνηση ψυχοκοινωνικών αναγκών εφήβων μαθητών και η σημασία τους στην ανάπτυξη προγράμματος για την πρόληψη της χρήσης ναρκωτικών,   Ψυχολογικά θέματα, 1 (1) Σύλλογος ελλήνων Ψυχολόγων
-          Κυριακίδου Μ. (1999), Τα αίτια της χρήσης και εξάρτησης, Συκιές, ΠΥΞΙΔΑ












Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου