Τετάρτη, 17 Δεκεμβρίου 2014

H αντιπαλότητα τέχνης και πολιτικής εξουσίας, από "εμπρός net"

  • Ο Γιάννης Κωνσταντέλλης είναι φιλόλογος, δρ. Πολιτικής Επιστήμης
First Row,Orchestra 1951
Μια συζήτηση για τη σχέση τέχνης και κράτους, για να είναι γόνιμη και παραγωγική, προϋποθέτει μια αρχική συμφωνία: ότι η τέχνη δεν μπορεί να είναι «στρατευμένη», υποταγμένη σ’ έναν εξωαισθητικό σκοπό· ποτέ η μεγάλη τέχνη ή η καλή τέχνη ή η τέχνη, χωρίς κανέναν επιθετικό προσδιορισμό, δε θα μπορούσε να είναι προπαγάνδα.
Η τέχνη, έχει επισημανθεί από πολλούς δημιουργούς και θεωρητικούς, έχει αυτόνομη λειτουργία και η μόνη στράτευση για το δημιουργό είναι η καθολική στράτευση απέναντι στη ζωή, η ταύτισή του με την τέχνη του.

Για να περιοριστούμε στο πεδίο της λογοτεχνίας: η ποιητική τέχνη είναι ένα από τα παραδείγματα που μπορεί να αναφέρει κανείς διευκρινίζοντας ότι ο όρος δεν είναι ένας γενικός όρος που περιλαμβάνει τα διάφορα είδη ποίησης, όπως τα προσδιορίζει και τα ταξινομεί η θεματολογία τους, αλλά εννοεί την ποίηση καθεαυτή, ως το είδος του λόγου με την ιδιοτυπία, τα εκφραστικά μέσα και τους τρόπους που χρησιμοποιεί. «Κάθε θεωρία», παρατηρεί ο Eliot, δημιουργός ταυτόχρονα και θεωρητικός, «που συνδέει την ποίηση πολύ στενά μ’ ένα θρησκευτικό ή κοινωνικό σύστημα πραγμάτων, επιδιώκει πιθανώς να εξηγήσει την ποίηση με την ανακάλυψη των φυσικών νόμων που την διέπουν.

Έτσι, όμως, υπάρχει κίνδυνος να δεσμευτεί η ποίηση με την υποταγή της σε μια νομοθεσία -και η ποίηση δεν αναγνωρίζει καθόλου τέτοιους νόμους». «Η ποιητική πολιτική όπως και η ποιητική πρόζα είναι από τα χειρότερα πράγματα που υπάρχουν στον κόσμο», επισημαίνει ο Γ. Σεφέρης.

Η ποίηση δεν είναι υποκατάστατο της φιλοσοφίας: φιλοσοφική γνώση μεταφρασμένη σε εικόνες και στίχους ή υποκατάστατο των κοινωνικών επιστημών και της πολιτικής (49). Μ’ αυτή την έννοια και η στράτευση του ποιητή στην υπηρεσία μιας φιλοσοφικής, πολιτικής ή στενά κομματικής ιδεολογίας δεν είναι πράξη που αφορά τη λογοτεχνία, αλλά την κοινωνική, πολιτική ή καθημερινή ζωή και τις διάφορες εκδηλώσεις της.

Το κράτος απέτυχε να δημιουργήσει το πλαίσιο και τις προϋποθέσεις για μια λογοτεχνία που να συμφωνεί με τους ιδεολογικούς του όρους και να είναι συγχρόνως μεγάλη τέχνη. Διότι η λογοτεχνία για όσους ασκούν την κρατική εξουσία, δεν είναι παρά ένα όργανο διαχείρισης και χειραγώγησης τόσο των δημιουργών, όσο και του αναγνωστικού τους κοινού (61).

Δεν είμαι καθόλου βέβαιος αν ακόμα και στα μικρά κράτη της αρχαϊκής Ελλάδας μπορεί να αναζητήσει κανείς μια τέτοια συμφωνία. Εκεί όμως, ούτως ή άλλως, τα ιδανικά της Πόλης και των πολιτών ήταν τελείως διαφορετικά από τα σημερινά.

Ο Marx πίστευε ότι μια τέτοια συμφωνία μπορεί να επιτευχθεί στο πλαίσιο της «αταξικής» κοινωνίας, η οποία θα εκπλήρωνε όλους τους όρους και τις προϋποθέσεις για την ενσωμάτωση των δημιουργών. Ωστόσο στις πολιτικές κοινωνίες που στήριξαν την οργάνωσή τους πάνω σ’ αυτό το μοντέλο, οι απείθαρχοι δημιουργοί είτε δολοφονήθηκαν είτε αυτοκτόνησαν είτε εξορίστηκαν είτε παραιτήθηκαν από την καλλιτεχνική δημιουργία.

Όσοι ενσωματώθηκαν, έγιναν οι γελωτοποιοί της Αυλής, οι θλιβεροί υμνωδοί και προπαγανδιστές της εξουσίας. Διότι κάθε ολοκληρωτικό κράτος ή κάθε κράτος που χρησιμοποιεί ή μιμείται τις μεθόδους του, είναι στην πραγματικότητα μια θεοκρατία. Σ’ αυτή την περίπτωση, η πολιτική γλώσσα και γραφή (και όχι μόνο στην εποχή μας) αποτελείται από προκατασκευασμένες φράσεις, συναρμολογημένες όπως τα κομμάτια ενός παιδικού παζλ. «Το φασισμό», έγραφε ο Γ. Σεφέρης, «τον έφαγε η πομπή των λέξεων, αυτή η τραγική φρεναπάτη.

Αλλά οι πολιτικοί έχουν σπάνια τον καιρό να προσέξουν κάτι τέτοιες λεπτομέρειες». Στην εποχή μας, άλλωστε, αναβιώνουν πολλοί, μικροί ή μεγαλύτεροι, φασισμοί με απατηλά τις περισσότερες φορές ονόματα.

Την αντιπαλότητα ποίησης και εξουσίας καταδεικνύει με συνταρακτικό και συμβολικό τρόπο η αποπομπή και εξορία των ποιητών από την πλατωνική «Πολιτεία». Ο πολιτικός, παιδαγωγικός και μεταφυσικός ορθολογισμός του Πλάτωνος δεν μπορούσε να ανεχθεί (ή μήπως φοβόταν;) το οποιοδήποτε ρήγμα που η ποιητική μυθολογία επαπειλούσε να επιφέρει στο πολιτειακό του οικοδόμημα. Διότι ο ποιητικός μύθος περιγράφει μια άποψη και διάσταση του πραγματικού διαφορετική από εκείνη του συμβατικού πολιτικού μύθου.

Ξεχασμένος πλέον σήμερα Έλληνας πολιτικός, στο παρελθόν υπουργός κυβέρνησης της Δεξιάς, αποκάλεσε τους ποιητές «λαπάδες», ανακαλώντας στην επικαιρότητα τότε το πάντοτε επίκαιρο θέμα της αντιπαλότητας ποίησης-τέχνης και εξουσίας (63). Η γλώσσα όμως που χρησιμοποιεί ο καθένας μας, δεν είναι απλώς μόνο δείκτης και συνάρτηση της ευαισθησίας μας.

Είναι δείκτης και συνάρτηση του τρόπου, με τον οποίο θεωρούμε τη ζωή και τον κόσμο.
«Μια νομοθεσία / εντελώς άχρηστη για τις Εξουσίες / θά ‘τανε αληθινή σωτηρία», γράφει στη «Μαρία Νεφέλη», ο Ελύτης.
πηγή:emprosnet.gr
 
η επιλογή της εικόνας από το Τ.Ο

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου