Δευτέρα, 23 Φεβρουαρίου 2015

Ποιος Καβάφης; Η διερεύνηση μιας απορίας

Δημήτρη Δημητρούλη

Eυθύνη να ακολουθήσουμε τη δύσκολη κατάκτηση της δικής του φωνής

Αυτός ο κουτσουρεμένος ποετάστρος, ο ξεπεσμένος αριστοκράτης, το ψώνιο της Αλεξάνδρειας, ο ιδιόρρυθμος μαγκούφης, ο ξεφωνημένος ομοφυλόφιλος, ο υπό όρους ελληνικός, ο κρυψίνους και είρων, γίνεται, τελικά, επαμφοτερίζων καθρέφτης του ελληνικού και καλειδοσκοπική εικόνα του ποιητή των ορίων

O ΚΑΒΑΦΗΣ είναι, κατά μια ιδιαίτερη και αναλογική έννοια, ο Προυστ της ποίησης. Το έργο του θα μπορούσε προσηκόντως να φέρει τον τίτλο: αναζητώντας τον χαμένο χρόνο...

Η λειτουργία της «απορίας» είναι συνυφασμένη με τη διαδικασία εκείνη που καταλήγει σε μια «απόφαση» που βασίζεται όμως στο ξεδιάλεγμα, στο κρησάρισμα, στο ξεκαθάρισμα. Αυτό είναι άλλωστε το νόημα της κριτικής. Κρίνω σημαίνει τελικά διαλέγω, παίρνω θέση, καταλήγω σε μια απόφαση.

Έτσι πορεύτηκε ο Καβάφης στην αναμέτρησή του με τον ποιητικό λόγο και είναι δική μας ευθύνη να ακολουθήσουμε τη δύσκολη κατάκτηση της δικής του φωνής, να εκτιμήσουμε τις μορφές που πήρε κάθε φορά η άσκηση του ύφους στη γραφή του. Ακολουθώντας την απορία, εκείνη δηλαδή την κατάσταση αδημονίας, αμηχανίας και εκκρεμότητας, που προηγείται από την τελική απόφαση, είμαστε υποχρεωμένοι, ως αναγνώστες, να σχεδιάσουμε τη δική μας διαδρομή απέναντι στο ποιητικό αποτέλεσμα.

Η ανάγνωση είναι πάντα μια περιπέτεια που περνά πολλές δοκιμασίες για να καταλήξει σε μια απόφαση, να διακινδυνεύσει μια στάση. Η δική μας ματιά είναι υποχρεωμένη να αντιμετωπίσει τη ματιά του ποιητή. Στην πραγματικότητα είναι μια αμφίδρομη σχέση: καθώς τον κρίνουμε κρινόμαστε.

Για τις ιδέες, τις αρχές, τις επιθυμίες και τα έργα μας. Η κρίση απαιτεί πάντα την εφαρμογή κριτηρίων. Δεν είναι μια τυχαία περιπλάνηση αλλά μια υπεύθυνη απόφαση. Η κρίση του Καβάφη επομένως μας φέρνει απέναντι στη ματιά του, όπως έχει αποτυπωθεί στην ποιητική γραφή, και μας συνοδεύει καθώς αναζητάμε τη δική μας διαδρομή για να πάρουμε θέση. Αυτό σημαίνει ότι το καβαφικό έργο δεν είναι ένα αδρανές υλικό, αλλά το κρίσιμο αποτέλεσμα μιας προσωπικής απόφασης που μας φέρνει μπροστά στα δικά μας προβλήματα.

Αν διευρύνουμε την έννοια της «απορίας» από το ατομικό στο συλλογικό επίπεδο, τότε είμαστε υποχρεωμένοι να προχωρήσουμε και ανάποδα. Αν εμείς, ως ανθρώπινα υποκείμενα, εντός του ιστορικού χρόνου και του κοινωνικού χώρου βρισκόμαστε σε κρίση, δηλαδή σε μια διαδικασία που μας έχει οδηγήσει σε αδιέξοδο, σε αδυναμία να καταλήξουμε σε μια οριστική απόφαση, τι έχει να πει ο ποιητής γι’ αυτό; Πώς μιλά, πρωθύστερα, για τη δική μας κατάσταση; Μας βοηθά άραγε η ανάγνωσή του να σκεφτούμε, να ξεκαθαρίσουμε το πεδίο, να διαλέξουμε και τελικά να αποφασίσουμε;

Σπουδαίος αναγνώστης

Ο Καβάφης, όμως, είναι και σπουδαίος αναγνώστης, για την ακρίβεια ένας ποιητής-αναγνώστης. Τα περισσότερα ποιήματα του Καβάφη δεν είναι παρά αναγνώσεις κειμένων, εγγράφων, επιτυμβίων, φωτογραφιών, καθώς και περιγραφές της διαδικασίας της ανάγνωσης από τον ίδιο ή από άλλους. Πρόκειται για έναν μικρόκοσμο βιβλίων, κειμένων, βιβλιοθηκών, ανάγνωσης και γραφής - έναν λαβύρινθο με αντικριστούς καθρέφτες όπου όλα είναι ρευστά και ολισθηρά. Αυτό διαφοροποιεί τον Καβάφη από ποιητές όπως ο Παλαμάς, ο Σικελιανός, αλλά και ο Σεφέρης ή ο Ελύτης, που έχουν υψηλό λόγο και ρητορική αμεσότητα, την ίδια στιγμή όμως απαιτεί από τον αναγνώστη να ξαναδιαβάσει τον ποιητή με άλλα μάτια.

Εκτός από τον ποιητή-αναγνώστη έχουμε και τον ποιητή του «ελληνικού» και του «οικουμενικού». Στα έργα του υπάρχει μια διαρκής διαπραγμάτευση του τι είναι «ελληνικό», κυρίως μέσα από την ιστορία. Με αυτόν τον τρόπο γίνεται οικουμενικός, αφού δεν περιορίζεται σε εθνικά ιδεολογήματα ή σε μια στείρα θεώρηση της ελληνικής ταυτότητας. Ευλόγως βέβαια αναδύεται η απορία: τι άλλο έχουν να μας πουν για τον Καβάφη; Ή ομοιοτρόπως: πάλι ο Καβάφης; Θα σταθώ σε αυτές τις ερωτήσεις, οι οποίες σχεδόν πάντοτε συνοδεύουν επετείους που ανακαλούν τον βίο και το έργο μεγάλων συγγραφέων. Θα θέσω, όμως, το ερώτημα λίγο διαφορετικά: τι άλλο έχει πια να μας πει ο ίδιος ο Kαβάφης, αλλά και οι ερμηνείς του, που να μην το γνωρίζουμε ήδη;

Η απάντηση θα μπορούσε να ήταν πολύ απλή: Απολύτως τίποτε. Η ανάγνωση ενός ποιητή, αν δεν συνδέεται με τη διαρκή απόπειρα του αναγνώστη να επινοεί συνεχώς τον ίδιό του τον εαυτό καταλήγει στην επανάληψη. Και η επανάληψη συρρικνώνει τόσο το εγώ όσο και την ποίηση. Το τι θα προκύψει από τον Καβάφη που ήδη ξέρουμε εξαρτάται από το ποιες είναι οι δικές μας αναζητήσεις. Γι’ αυτό έχουμε τελικά τόσους πολλούς Καβάφηδες.

Επαμφοτερίζων καθρέφτης

Η υπόθεση Καβάφη (και όχι απλώς η ποίησή του) σημάδεψε τη διαδρομή της ελληνικής λογοτεχνίας σε κρίσιμες στιγμές, όταν επιχειρούσε την αργή στροφή από τον 19ο προς τον 20ό αιώνα και σταδιακά από την παράδοση στον μοντερνισμό. Το ποιητικό του επίτευγμα κατάφερε να κρατήσει ακμαία την παρουσία του στον αγριεμένο ωκεανό της ιστορίας και στην άπειρη διακίνηση του λόγου. Κατανοώ την ενόχληση του Σεφέρη (πόσω μάλλον του Παλαμά): μια υπόθεση συνοικίας (και παροικιακής και μάλιστα αποικιακής), που απλώνεται σαν επιδημία πρώτα στην Ελλάδα και κατόπιν σε όλη την υδρόγειο.

Αυτός ο κουτσουρεμένος ποετάστρος, ο ξεπεσμένος αριστοκράτης, το ψώνιο της Αλεξάνδρειας, ο ιδιόρρυθμος μαγκούφης, ο ξεφωνημένος ομοφυλόφιλος, ο υπό όρους ελληνικός, ο κρυψίνους και είρων, να γίνει τελικά επαμφοτερίζων καθρέφτης του ελληνικού και καλειδοσκοπική εικόνα του ποιητή των ορίων. Η μαγική προσωπικότητα που μελέτησε ανεπανάληπτα, με τον ελληνικό του λόγο και τρόπο, την ανθρώπινη κατάσταση.

Σήμερα, στη δίνη της παγκοσμιοποίησης, και παρά τη διασπορά του μηνύματος και τη σχάση του νοήματος, ο Καβάφης εξακολουθεί να αντιπροσωπεύει την υπόθεση του ελληνικού στη διαχρονία του. Όσοι βλέπουν το οικουμενικό στον Καβάφη είναι υποχρεωμένοι κάποια στιγμή να αναμετρηθούν με τη διαπραγμάτευση του ελληνικού στην ποίησή του, ακόμη και αν πρόκειται για την ερωτική του κλίση, τη διδακτική του στάση, την ιστορική του ματιά και τη βιωματική αισθητική του.

Βαθύτατα Έλλην

Ο Καβάφης είναι βαθύτατα Έλλην ποιητής, δίχως να θεωρεί το ελληνικό αυτονόητο ή ιδιόκτητο• αντίθετα, υποβάλλει σε δοκιμασία έννοιες που συνάπτονται με μονοπαγείς θεωρήσεις περί κανονικότητας, ταυτότητας και καθαρότητας. Μας ωθεί να σκεφτούμε ξανά τι είναι το «ελληνικό» και πώς τοποθετούμαστε απέναντί του.

Με τον Καβάφη ξαναδιαβάζει κανείς την ιστορία σαν ζωντανή πραγματικότητα, μαθαίνει να κυκλοφορεί στον τόπο και στον χρόνο με την αίσθηση ότι όλα αναδύονται μπροστά στα μάτια του, αρχίζει να συναναστρέφεται πρόσωπα τα οποία, έως τότε, ήταν απλά ονόματα στο μακρινό παρελθόν. Η ποίησή του απαιτεί να σκηνοθετήσεις με τον δικό σου τρόπο το υλικό που έχει ήδη ρυθμιστεί από τον ίδιο. Η ανάγνωση του Καβάφη απαιτεί να διαβούμε πολλά ποτάμια για να χαρτογραφήσουμε την περιοχή της περιπλάνησής μας. Αλλά και εκεί τίποτε δεν αποκαλύπτεται άμεσα. Ο ποιητής διαπρέπει στην τέχνη της παραπλάνησης και της απόκρυψης. Είναι μετρ της εμμεσότητας. Όλα λέγονται κάπως έτσι, αλλά και κάπως αλλιώς. Ποτέ δεν είσαι σίγουρος αν πρέπει να συμφωνήσεις με το Ναι ή με το Όχι.

Σκηνοθέτης και ηθοποιός

Ο ΚΑΒΑΦΗΣ είναι αναγνώστης, ο οποίος μάχεται τον χρόνο που έφυγε και τον χρόνο που φεύγει - με τη γραφή. Μάχεται να διώξει τα φαντάσματα. Τα ποιήματά του καταγράφουν αυτή την αγωνιώδη και αδιάκοπη απόπειρα να γίνει ο ιδανικός αναγνώστης του ανθρώπινου πάθους. O Καβάφης είναι, κατά μια ιδιαίτερη και αναλογική έννοια, ο Προυστ της ποίησης. Το έργο του θα μπορούσε προσηκόντως να φέρει τον τίτλο: αναζητώντας τον χαμένο χρόνο...

Στον Καβάφη όλα προβάλλονται στην οθόνη της ανάγνωσης, όσο οδυνηρά ή σαρωτικά και αν είναι. Αφού μάλιστα υποβληθούν σε διαδικασία εμμεσότητας και αποξένωσης, αφού, δηλαδή, σιτέψουν στον χώρο της βιβλιοθήκης, επαναφέρονται στη γραφή, σαν κάτι τέλεια σκηνοθετημένο ακόμη και στις παρεκκλίσεις του. Ο ποιητής Καβάφης είναι ταυτόχρονα σκηνοθέτης και ηθοποιός της βιβλιοθήκης. Ο μάγος της σκηνής που αποκαλύπτει κρύβοντας και εννοεί αποσιωπώντας.

Ο Καβάφης είναι τελικά αυτός που προειδοποιεί θυμοσόφως: «Μη όσα βλέπετε πιστεύετε, των ποιητών το πνεύμα είναι οξύτερον».

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΗΜΗΡΟΥΛΗΣ
Καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, διαπρεπής μελετητής του καβαφικού έργου.
πηγή:sigmalive.com

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου