Πέμπτη, 10 Δεκεμβρίου 2015

ΤΟ ΙΣΛΑΧΑΝΕ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ /ΜΝΗΜΕΙΟ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΟΡΦΑΝΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ

  Με την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, που εφαρμόστηκε στα μισά του 19ου αιώνα εισάγεται ο θεσμό̋ς των επαγγελματικών-τεχνικών σχολείων, τα οποία αποτέλεσαν την «πολιτικά ορθή» λύση του οθωμανικού κράτου̋ς για τη μέριμνα των ορφανών.

Το τζαμί Νουμάν Πασά. Στα δεξιά του διακρίνονται τα δύο από τα τρία κτίρια του Ισλαχανέ (Islahane). Ο υπομνηματισμός̋ του ταχυδρομικού δελταρίου είναι λανθασμένο̋. (Αρχείο Κέντρου Ιστορίας̋ Θεσσαλονίκης̋).

  Έτσι, τον ρόλο του παλιού μεντρεσέ θα αναλάβει το τεχνικό σχολείο-ορφανοτροφείο Ισλαχανέ. Ένα μακρόστενο,τριώροφο κτίριο, πολύ κοντά στο τζαμί του Νουμάν Πασά και σε επαφή με την εσωτερική παρειά του ανατολικού τείχου̋ς (στο ύψος̋ περίπου τη̋ς σημερινή̋ς οδού Ολυμπιάδος, απέναντι από τα κοιμητήρια Ευαγγελίστριας̋) , αποτελεί το πρώτο κτίριο που στεγάζει το Ισλαχανέ τη̋ς 
Θεσσαλονίκη̋ς. Στο επιβλητικό για την εποχή του κτίριο φιλοξενούνται όλε̋ς οι λειτουργίε̋ς του Ισλαχανέ, δηλαδή οι κοιτώνε̋ς του ορφανοτροφείου, οι αίθουσες̋ διδασκαλίας̋, καθώ̋ς και οι απαραίτητοι βοηθητικοί χώροι.


Φωτογραφία γύρω στο 1890. Διακρίνεται το τριώροφο κτίριο του Ορφανοτροφείου Ισλαχανέ και η πύλη εισόδου του που διαπερνούσε το Τείχος̋. Σε δεύτερο πλάνο φαίνεται το τζαμί του Numan Pasha.(πηγή Danacioglu, E., Χεκίμογλου, Ευ., 1998, Αρχείο Πανεπιστημίου Κωνσταντινούπολης).

  Η χρονολογία έναρξη̋ς λειτουργία̋ς του Ισλαχανέ τη̋ Θεσσαλονίκη̋ τοποθετείται ανάμεσα στα 1874 και 1876, σύμφωνα με τι̋ διαθέσιμε̋ς, συχνά αντιφατικέ̋ς, πληροφορίες̋.Βιβλιογραφικέ̋ς πηγέ̋ςτων αρχών του αιώνα στηρίζουν την άποψη ότι το Ισλαχανέ χτίστηκε στα 1876
  Οι ηλικίες̋ των παιδιών που φιλοξενούνταν στα Ισλαχανέ ήταν μεταξύ πέντε και δεκατριών ετών. Έτσι πολλά ορφανά και άπορα παιδιά μεγάλωσαν σε ένα ασφαλέ̋ς και υγιέ̋ς περιβάλλον υπό την εποπτεία του κράτου̋ς, αποκτώντας̋ ταυτόχρονα ένα επάγγελμα που θα του̋ς εξασφάλιζε την επιβίωσή τους̋.


Το ξυλουργείο, των εργαστηρίων του Ισλαχανέ. (Αρχείο Ιωάννη Μέγα, αρχική δημοσίευση στο Al. Van De Brule (1904).Le bluff Macédonien. Paris: F.Juven, σ. 165).

  
  Τα Ισλαχανέ είχαν σημαντική θεσμική υποστήριξη,καθώ̋ς παρείχαν εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό στην αυτοκρατορία, εξυπηρετώντας̋ έτσι την προσπάθεια για ανάπτυξη τη̋ αστική̋ς βιομηχανικής̋ δραστηριότητα̋ς. Η εκπαίδευση που προσφερόταν ήταν σε πρωτοβάθμιο επίπεδο, ενώ οι τέχνε̋ς που διδάσκονταν προσαρμόζονταν σύμφωνα με τι̋ ανάγκες̋ τη̋ κάθε περιοχή̋ς. Η οικονομική ενίσχυση των ιδρυμάτων προερχόταν από δωρεέ̋ς και δημόσιου̋ς φορεί̋ς, όμω̋ το 1/3 των δαπανών του̋ς καλύπτονταν με δικά τους̋ μέσα, από τη δική τους̋ παραγωγή.

 
Το σιδηρουργείο, των εργαστηρίων του Ισλαχανέ. (Αρχείο Ιωάννη Μέγα, αρχική δημοσίευση στο Al. Van De Brule (1904).Le bluff Macédonien. Paris: F.Juven, σ. 169).
 
Ο όρο̋ς Ισλαχανέ συχνά μεταφράζεται ω̋ Maison de Correction δηλαδή Σωφρονιστήριο– Αναμορφωτήριο. Ωστόσο, δεν υιοθετείται με τη σημερινή έννοια τη̋ς τιμωρία̋ς σε ένα κατάστημα εγκλεισμού, καθώ̋ς οι τρόφιμοι δεν ήταν ανήλικοι παραβάτες̋, αλλά ορφανά και άπορα παιδιά. Ο χαρακτήρα̋ς των ιδρυμάτων αυτών ήταν κυρίω̋ς εκπαιδευτικό̋ς και παράλληλα εξυπηρετούσε στη διατήρηση τη̋ς τάξης̋ στα αστικά κέντρα, καθώ̋ς απέτρεπε πολλά ορφανά παιδιά από την επαιτεία και την αλητεία με την εξασφάλιση στέγης̋ και εκπαίδευση̋ς σε ένα τεχνικό επάγγελμα. Ο Al. Van de Brule, σχολιάζοντα̋ς την ίδρυση του Ισλαχανέ τη̋ς Θεσσαλονίκης̋ γράφει ότι είχε στόχο «να χαρίσει στα ορφανά ένα επάγγελμα
που να του̋ς επιτρέπει να κερδίζουν έντιμα τη ζωή του̋ς» και ότι αποτελούσε μέρο̋ς μιας̋ σειρά̋ς σημαντικών εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων που συνέβησαν στην πόλη τη̋ Θεσσαλονίκης̋ τα τελευταία χρόνια τη̋ Οθωμανική̋ κυριαρχία̋ς.


Το εφαρμοστήριο στο μηχανουργείο των εργαστηρίων του Ισλαχανέ. (Αρχείο Ιωάννη Μέγα, αρχική δημοσίευση στο Al. Van De Brule (1904). Le bluff  Macédonien. Paris: F. Juven, σ.168 ).

Στη σχολή διδάσκονταν διάφορες̋ τέχνες̋, όπω̋ η τυπογραφία, η λιθογραφία, η ξυλουργική, η λεπτουργική (δηλ. ξυλογλυπτική), η υφαντουργική, η υποδηματοποιΐα, η ραπτική και προγραμματιζόταν η δημιουργία και πρόσθετων τμημάτων για τη διδασκαλία και άλλων τεχνών, ενώ η φοίτηση  προφανώς̋  ήταν εντελώ̋ς δωρεάν. Οι μαθητές̋ παρακολουθούσαν επίση̋ς τα εξής̋ μαθήματα: κοράνι, στοιχεία θρησκευτικών επιστημών, ανάγνωση τουρκικών, ορθογραφία και καλλιγραφία, αριθμητική, οθωμανική γραμματική, γεωμετρία,γεωγραφία, ζωγραφική, αλλά και γαλλικά, αραβικά και περσικά. Γνωρίζουμε ακόμα ότι
η σχολή διέθετε και τη δική τη̋ς μουσική μπάντα.

Salut de Salonique. École des arts et métiers Hamidie à Salonique. Πρόκειται για το δεύτερο κτίριο του Ισλαχανέ, αυτό που στέγαζε το σχολείο. (Αρχείο Κέντρου Ιστορία̋ Θεσσαλονίκη̋).

Το Ισλαχανέ γνωρίζει μεγάλη επιτυχία και καθιερώνεται ω̋ς ένα από τα σημαντι-
κά εκπαιδευτικά ιδρύματα τη̋ πόλη̋ς.

Η συνεχή̋ς παρουσία του συγκροτήματος̋ του Ισλαχανέ και η ποικιλία των χρήσεων
που στεγάστηκαν στα κτίρια του, παρ’ όλε̋ς τις̋ διαδοχικές̋ αλλαγές̋ που πραγματοποιήθηκαν στο ιδιοκτησιακό καθεστώ̋ς και τη μετατροπή του, από οθωμανική τεχνική σχολή ορφανών, σε κατάλυμα προσφύγων, σε δημόσιο ελληνικό εκπαιδευτήριο, καθώς̋ και σε ιδιωτικό ελληνικό εργοστάσιο, δημιουργούν μια πολύ ενδιαφέρουσα διαδρομή στην ιστορία του συγκροτήματος̋, από το 1874 μέχρι σήμερα. Η πορεία του μέσα στο χρόνο υποδηλώνει τη διαχρονικότητα και την πολυποικιλότητα της̋ Θεσσαλονίκης̋ και μας̋ υποβάλλει
να σεβαστούμε και να αναγνωρίσουμε το ρόλο του ιστορικού αυτού ιδρύματο̋ς, καθώς̋ υπήρξε άμεσα συνδεδεμένο με την ιστορία τη̋ς ίδια̋ς της̋ πόλης̋.
 
Η περιοχή του Ισλαχανέ κατά το 1924. (Αρχείο Ε.Ν.Μ.Κ.Μ., σχέδιο Ευαγγελία Μεσοχωρίτη)

ΠΗΓΗ:μελέτη που δημοσιεύτηκε σε επιστημονική επετηρίδα του Κέντρου Ιστορίας Θεσσαλονίκης των
ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΜΕΣΟΧΩΡΙΤΗ + ΑΝΝΑ ΣΥΡΓΙΑΝΝΗ +ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΒΑΛΑΒΑΝΙΔΟΥ

Στους χώρους του έχουν φιλοξενηθεί τα τελευταία 150 χρόνια εξαιρετικοί τεχνίτες όλων των ειδικοτήτων: από τη σιδηρουργία και την ξυλουργική μέχρι την υποδηματοποιία και τη ραπτική. Το Μηχανουργείο Αξυλιθιώτη ή «Σχολή Τεχνών και Επαγγελμάτων Χαμιδιέ», όπως είναι επίσης γνωστό, και τα χιλιάδες εργαλεία του αποτυπώνουν τη βιομηχανική –και όχι μόνο– ιστορία της Θεσσαλονίκης στον 20ό αιώνα και είναι έτοιμα να την αφηγηθούν στο κοινό το 2015.

Το κτίριο του Μηχανουργείου Αξυλιθιώτη στην οδό Ελένης Ζωγράφου 3, κοντά στην οδό Αγίου Δημητρίου, στο κέντρο της Θεσσαλονίκης έχει χαρακτηριστεί το 1992 ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο μαζί με τον εξοπλισμό του, καθώς αποτελεί ως σύνολο ένα πολύ αξιόλογο δείγμα της νεοελληνικής βιομηχανικής κληρονομιάς με συνεχή λειτουργία από το 1915 ως σήμερα.

Εντός του κτιρίου βρέθηκαν 2.858 εργαλεία, εργαλειομηχανές και άλλα αντικείμενα, από τα οποία το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων κήρυξε  ως κινητά μνημεία τα 1.256. Από αυτά η πλειοψηφία προέρχεται από το χυτήριο, όπως χειροποίητα καλούπια για υδραυλικά εξαρτήματα, πρέσες, μοντέλα και κάσες χύτευσης, και τα υπόλοιπα από τα άλλα τμήματα του εργαστηρίου.

Εργαλειομηχανές κοπής (τόρνος, φρέζα, δράπανος, πριόνι), εργαλεία επεξεργασίας (δίδυμος τροχός, τύμπανο καθαρισμού χυτών) και άλλα αντικείμενα, όπως καρότσια, ζυγαριές, μέγγενες και κλειδιά, αποτυπώνουν την ιστορία του κτιρίου και τις ποικίλες εργασίες που εκτελούνταν στο εσωτερικό του.

Τα εργαλεία που κηρύχθηκαν επιλέχθηκαν με βάση τις θεματικές ενότητες της έκθεσης, την αντιπροσωπευτικότητα, την παλαιότητα και την ιστορικότητά τους, τη σημασία και το ρόλο του καθενός από αυτά στην εξέλιξη των παραγωγικών δραστηριοτήτων, τη θέση τους στη γραμμή παραγωγής και τη συμβολή τους στην τεκμηρίωση της συνολικής παραγωγικής διαδικασίας.

Τα κηρυγμένα αντικείμενα θα εκτεθούν στον Πολυχώρο Πολιτισμού «Σχολή Χαμιδιέ- Πρώην Μηχανουργείο Αξυλιθιώτη», όπου θα προβάλλεται η ιστορία των τεχνικών σχολών που λειτουργούσαν στο πλαίσιο ορφανοτροφείων, θα παρουσιάζεται η ιστορία της χύτευσης, όπως γινόταν στη δυτική πτέρυγα του συγκροτήματος, και θα γίνεται αφήγηση της ιστορίας και των τεχνικών των μηχανουργείων και άλλων εργαστηρίων που άνθησαν από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα στον ελλαδικό χώρο.

Για την αποκατάσταση του μνημείου και τη μετατροπή του σε πολυχώρο διεξάγονται ήδη εργασίες από την Εφορεία Νεωτέρων Μνημείων Κεντρικής Μακεδονίας, που χρηματοδοτούνται από το ΕΣΠΑ. Όπως εξήγησε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η αρχιτέκτονας της Εφορείας, Αναστασία Βαλαβανίδου, το έργο βρίσκεται στο στάδιο της αποκατάστασης της στέγης και αναμένεται η μόνιμη έκθεσή του να είναι έτοιμη στο τέλος Σεπτεμβρίου του 2015. 

Σχέδιο που απεικονίζει το κτιριακό συγκρότημα μετά την αποκατάστασή του


Η εξωτερική εγκατάσταση της καμίνου Cupola του Μηχανουργείου Αξυλιθιώτη για την τήξη του μετάλλου


Άποψη του χυτηρίου, όπως βρέθηκε όταν το κτιριακό συγκρότημα παρελήφθη από την Εφορεία Νεωτέρων Μνημείων Κεντρικής Μακεδονίας

Ξύλινο μοντέλο βάνας
Ξύλινο καλούπι συνδέσμου


φωτογραφίες.Υπουργείο Πολιτισμού/Εφορεία Νεωτέρων Μνημείων Κεντρικής Μακεδονίας
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ (Μαρία Κουζινοπούλου).
archaiologia.gr

Υ.Γ σημειώνεται ότι αντίθετα με την πρόβλεψη της κας Βαλαβανίδου το έργο δεν είναι ανοιχτό ακόμη στο κοινό 


7 σχόλια:

  1. Συγχαρητήρια για το άρθρο και την πληροφόρηση !!
    (Μόλις ένα βήμα από το σπίτι μου και έμαθα γι αυτό,σήμερα)
    Κάλλιο αργά που λέει κι ο λαός..

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Μπράβο Τάσο.Η γνώση να διαχέεται....

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Ευτυχώς που σ'έχουμε, Τάσο μου, να μας τα υπενθυμίζεις. Να είσαι πάντα καλά.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. ΓΕΝΝΗΘΗΚΑ ΚΑΙ ΜΕΓΑΛΩΣΑ ΕΚΕΙ.ΟΙ ΓΟΝΕΙΣ ΜΟΥ ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ ΤΗΣ Μ.ΑΣΙΑΣ ΚΑΤΟΙΚΗΣΑΝ ΣΤΟΝ ΙΣΛΑΧΑΝΕ ΜΕ ΤΙΣ ΜΑΝΑΔΕΣ ΤΟΥΣ ΤΟ 1922.ΣΤΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΑΣ ΓΙΑ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Αγαπητέ κ.Κεφαλίδη, η πληροφορία ότι οι γονείς σας κατοίκησαν ως πρόσφυγες στο Ισλαχανέ μας ενδιαφέρει πολύ. Ονομάζομαι Αρετή Κονδυλίδου και εργάζομαι στην Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων που είναι αρμόδια για το κτίριο σήμερα. Θα μπορούσαμε να επικοινωνήσουμε μαζί σας;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. κυρία Κονδυλίδου χαίρομαι για το ενδιαφέρον που εκδηλώσατε προκειμένου να έχετε επαφή με τον κο Κεφαλίδη. Δυστυχώς κάθε προσπάθεια μου να βρω στοιχεία επικοινωνίας δεν ευόδωσε.Είναι πράγματι πολύ ενδιαφέρον για την υπηρεσία σας αλλά και για κάθε πολίτη να έχει εικόνες από την διαμονή των προσφύγων για κάποια περίοδο στο ΙΣΛΑΧΑΝΕ

      Διαγραφή
    2. Ευχαριστώ για την απάντηση σας!

      Διαγραφή