Τετάρτη, 25 Μαΐου 2016

Ναός του Όσιου Δαυίδ (μονή του Χριστού Σωτήρα του Λατόμου)

Κωνσταντίνος Νίγδελης



Στην Άνω Πόλη Θεσσαλονίκης, στο βόρειο πέρας της οδού Αγίας Σοφίας βρίσκεται ο ναός του Οσίου Δαβίδ, παλαιότερα κεντρικός ναός (καθολικό) της Μονής του Χριστού Σωτήρα του Λατόμου ή των Λατόμων, προσωνύμιο που οφείλεται στην ύπαρξη λατομείων πέτρας στην περιοχή. 

Σύμφωνα με τα στοιχεία των φιλολογικών πηγών και τα αρχαιολογικά δεδομένα, ο ναός χτίστηκε επάνω στα ερείπια ρωμαϊκού βαλανείου (λουτρού), στα τέλη του 5ου αιώνα, αρχικά ως καθολικό μοναστηριού αφιερωμένου στον προφήτη Ζαχαρία. Η κάτοψή του έχει περίπου σχήμα τετραγώνου, μέσα στο οποίο εγγράφονταν ισοσκελής σταυρός και τέσσερα γωνιακά διαμερίσματα. Ο ναός στεγαζόταν με τέσσερις καμάρες και θόλο στο κέντρο, ενώ στ’ ανατολικά απέληγε σε ημικυκλική αψίδα. 

Λίγο μετά την ανέγερσή του το μνημείο διακοσμήθηκε με ψηφιδωτό στο τεταρτοσφαίριο της κόγχης του ιερού βήματος. Το έργο έχει ως θέμα το Όραμα του προφήτη Ιεζεκιήλ, μία παράσταση Θεοφανείας που συμβολίζει το θρίαμβο του Χριστού μετά την Ανάληψή του στους ουρανούς. Στο κέντρο της παράστασης εικονίζεται ο Χριστός σε νεανική ηλικία στον Παράδεισο, καθισμένος σε τόξο μέσα σε ελλειψοειδή δόξα, πλαισιωμένος από τα σύμβολα των τεσσάρων Ευαγγελιστών. Στα πόδια του Κυρίου κυλούν οι τέσσερις ποταμοί του Παραδείσου, που καταλήγουν στον ποταμό Ιορδάνη. Στα άκρα της σύνθεσης παριστάνονται οι προφήτες Αββακούμ και Ιεζεκιήλ. Το ψηφιδωτό του Οσίου Δαβίδ συνιστά ένα από τα κορυφαία δείγματα της παλαιοχριστιανικής τέχνης σε όλη τη λεκάνη της ανατολικής Μεσογείου και απηχεί τη συνέχεια της ελληνιστικής καλλιτεχνικής παράδοσης στη βυζαντινή μνημειακή ζωγραφική.

Στα μέσα του 12ου αιώνα ο ναός υπέστη μία εκτεταμένη φάση επισκευών και διακοσμήθηκε με τοιχογραφίες υψηλού καλλιτεχνικού επιπέδου, οι οποίες αποτελούν τα μοναδικά τεκμήρια για τη ζωγραφική αυτής της περιόδου στη Θεσσαλονίκη. Από το εικονογραφικό πρόγραμμα της φάσης αυτής σήμερα διατηρούνται μόνο τέσσερις σκηνές του Δωδεκαόρτου: η Γέννηση, η Βάπτιση, καθώς και τμήματα της Υπαπαντής και της Μεταμόρφωσης στη νότια καμάρα. Ο ναός τοιχογραφήθηκε εκ νέου στις αρχές του 14ου αιώνα, όπως μαρτυρούν οι σκηνές της Βαϊοφόρου, της Προσευχής του Χριστού και της Παναγίας του Πάθους στη βόρεια καμάρα.

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας ο ναός μετατράπηκε σε τζαμί με το όνομα «Σουλουτσά Τζαμί» (τζαμί του νερού), από την πηγή που υπήρχε στην περιοχή. Την ίδια περίοδο η εκκλησία απέκτησε τη σημερινή της μορφή, καθώς κατεδαφίστηκε η δυτική καμάρα και τα δύο δυτικά γωνιαία διαμερίσματα, η είσοδος μεταφέρθηκε στα νότια και οι επιφάνειες των τοίχων στο εσωτερικό καλύφθηκαν από επιχρίσματα.


Το 1921 το μνημείο επέστρεψε στη χριστιανική λατρεία και αφιερώθηκε στον Όσιο Δαβίδ. Σταδιακά ξεκίνησε η καθαίρεση των επιχρισμάτων του εσωτερικού και στα 1927 αποκαλύφθηκε το ψηφιδωτό, στο οποίο πραγματοποιήθηκαν εργασίες στερέωσης και καθαρισμού στα 1966. Οι τοιχογραφίες αποκαλύφθηκαν αργότερα, κατά την περίοδο 1972-1975. Μετά τους σεισμούς του 1978 πραγματοποιήθηκαν εκ νέου εργασίες συντήρησης και αποκατάστασης του μνημείου.


το κείμενο δημοσιεύθηκε στη σελίδα "παλιές φωτογραφίες της Θεσσαλονίκης"

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου