Δευτέρα, 6 Ιουνίου 2016

ΜΟΝΗ ΒΛΑΤΑΔΩΝ



Κωνσταντίνος Νίγδελης



Σε ένα από τα ψηλότερα σημεία της Άνω Πόλης, απέναντι από το νότιο τείχος της Ακρόπολης βρίσκεται το βυζαντινό μοναστήρι των Βλατάδων, που ιδρύθηκε από τους αδερφούς μοναχούς Δωρόθεο και Μάρκο Βλατή, ανάμεσα στα 1351 και 1371. Ο Δωρόθεος, μητροπολίτης Θεσσαλονίκης κατά το διάστημα 1371-1379, όπως και ο αδερφός του υπήρξαν μαθητές του περίφημου Γρηγορίου Παλαμά, μητροπολίτη Θεσσαλονίκης και κύριου θεωρητικού του πνευματικού κινήματος του Ησυχασμού.

Ο ναός σήμερα είναι αφιερωμένος στη Μεταμόρφωση του Σωτήρα, αρχικά όμως τιμώταν στο όνομα του Χριστού Παντοκράτορα. Από τη βυζαντινή περίοδο διατηρείται μόνον το καθολικό, ενώ όλα τα υπόλοιπα κτίσματα του σημερινού συγκροτήματος (ηγουμενείο, σκευοφυλάκιο, παρεκκλήσι Κοιμήσεως της Θεοτόκου, Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών) ανήκουν στον 20ο αιώνα. Το καθολικό πιθανότατα διαδέχτηκε προγενέστερο ναό του 12ου αιώνα και έχει μια ιδιότυπη μορφή σταυροειδούς εγγεγραμμένου τρουλλαίου ναού, με περιμετρική στοά που απολήγει ανατολικά σε δύο παρεκκλήσια. Στο κτίσμα του 12ου αιώνα ανήκουν ο κυρίως ναός, το ιερό, το νότιο παρεκκλήσι και το μεγαλύτερο τμήμα της νότιας στοάς. Το υπόλοιπο τμήμα της στοάς αποτελεί προσθήκη του 1801. Τέλος, στα 1907 προστέθηκαν το πρόπυλο μπροστά από την κύρια δυτική είσοδο, καθώς και μια δεύτερη ανοιχτή στοά κατά μήκος της νότιας πλευράς.

Μετά την ανέγερση του το καθολικό διακοσμήθηκε με τοιχογραφίες, από τις οποίες μικρό μόνο μέρος σώζεται σήμερα. Στον τρούλλο εικονίζεται ο Παντοκράτορας, άγγελοι και προφήτες, στα τόξα του κυρίως ναού αποσπασματικές σκηνές του Δωδεκαόρτου, ενώ χαμηλότερα στους τοίχους ασκητές άγιοι. Στο νάρθηκα διακρίνονται υπολείμματα από σκηνές Θαυμάτων του Χριστού, στρατιωτικοί άγιοι στο κάτω μέρος των τοίχων και δύο σκηνές, η Βάπτιση και Οι Τρεις Παίδες εν Καμίνω, σε ισάριθμες κόγχες του δυτικού τοίχου. Οι δύο απεικονίσεις του Γρηγορίου Παλαμά, ο οποίος πέθανε στα 1359, αποδεικνύουν τη στενή σχέση της Μονής με το κίνημα του Ησυχασμού, καθώς και τη φιλοτέχνηση των τοιχογραφιών κατά την περίοδο 1360-1380.

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας η Μονή απολάμβανε ένα ειδικό καθεστώς προνομίων, τόσο λόγω της άμεσης εξάρτησής της από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως όσο και λόγω του σημαντικού ρόλου που διαδραμάτιζε στην ζωή της πόλης. Μέσα από το μοναστήρι περνούσε το νερό του Χορτιάτη για την υδροδότηση ενός μεγάλου μέρους της Θεσσαλονίκης, γεγονός που κατοχύρωνε την πλεονεκτική θέση των μοναχών για τις όποιες διεκδικήσεις τους από την τουρκική εξουσία. Την περίοδο αυτή έφερε και την ονομασία «Τσαούς Μοναστίρ», που πιθανότατα προέρχεται από τον Τσαούς Μπέη, ο οποίος έχτισε και τον ομώνυμο πύργο του Επταπυργίου στα 1431 και εγκαταστάθηκε εκεί, κοντά δηλαδή στη Μονή Βλατάδων, προκειμένου να επιβλέπει και την υδροδότηση της πόλης. Οι διαρκείς μετασκευές και προθήκες, το ξυλόγλυπτο τέμπλο του 17ου αιώνα, η πλούσια συλλογή εικόνων και χειρογράφων τεκμηριώνουν τη συνεχή λειτουργία και άνθηση της Μονής.

Μετά τους σεισμούς του 1978 ακολούθησαν εκτεταμένες εργασίες αναστήλωσης και συντήρησης του μνημείου, οι οποίες αποκάλυψαν και άγνωστες εώς τότε τοιχογραφίες, οι οποίες τεκμηριώνουν το υψηλό επίπεδο της μνημειακής ζωγραφικής στη Θεσσαλονίκη κατά το δεύτερο μισό του 14ου αιώνα.


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου