Τρίτη, 13 Μαΐου 2014

Revisiting the classics «Ιφιγένεια» από τον Ζαν Ρενέ Λεμουάν και «Άμλετ» από την Ορχήστρα των Μικρών Πραγμάτων

Email: tkaraoglou@elculture.gr
πηγή://www.elculture.gr/
Ύστερα από τη συγκλονιστική και εξίσου σκληρή θεατρική εμπειρία της προηγούμενης εβδομάδας, η ψυχή ελάφρυνε χάρη στο μεγαλείο της ποίησης που κρύβουν τα κλασικά έργα τέχνης και σε δύο παραστάσεις που επιχειρούν -με διαφορετικό τρόπο η καθεμία- να τα επαναπροσεγγίσουν.
 Η «Ιφιγένεια» του Jean-René Lemoine (2013) παρουσιάζεται σε παγκόσμια πρεμιέρα και σκηνοθεσία του ίδιου στο πλαίσιο της πολιτιστικής «Συμμαχίας» Ελλάς-Γαλλία 2014, ενώ ο σαιξπηρικός «Άμλετ» παίζεται από την Ορχήστρα των Μικρών Πραγμάτων (σκηνοθεσία Χρήστου Θεοδωρίδη).
Ο Γάλλος δραματουργός από την Αϊτή Jean-René Lemoine κατέφυγε στους Έλληνες κλασικούς για να δημιουργήσει ένα νέο έργο, που έχει τις ρίζες του στον αρχαίο μύθο και απλώνει τα κλαδιά του στο σήμερα· συνταγή παλιά και αγαπημένη. Ακτές της Αυλίδας, προετοιμασία του ελληνικού στόλου για την εκστρατεία στην Τροία. Χρόνος ρευστός, μεταξύ 5ου π.Χ. και 21ου αι. Ο δραματουργικός φακός του Lemoine εστιάζει στην τραγική ηρωίδα που της έλαχε να θυσιαστεί για να εκπληρωθούν στόχοι άλλων, για να πραγματοποιηθεί ένας πόλεμος που της είναι αδιανόητος. Η Ιφιγένεια του Lemoine δεν είναι το μέσο για να εξελιχθεί ο μύθος, γίνεται ο μύθος η ίδια. Δεν είναι μια εξιδανικευμένη ηρωική φιγούρα που οδηγείται στο θάνατο για να γίνει σύμβολο αυτοθυσίας. Είναι η κοπέλα που βλέπει τη ζωή της να χάνεται πριν καλά-καλά προλάβει να τη ζήσει. Είναι η κοπέλα που ερωτεύθηκε τον Πρίαμο και στη φαντασία της έπλασε έναν φανταστικό, μονόπλευρο έρωτα, όπως κάθε έφηβη της ηλικίας της. Είναι η κόρη που ανακαλεί την ταραγμένη ζωή της οικογένειάς της, τη συγκρουσιακή της σχέση με την Κλυταιμνήστρα, τις διαφορές της αλλά και την αγάπη της για την Ηλέκτρα, την έγνοια της για τη μικρούλα της οικογένειας τη Χρυσόθεμη, αλλά και η κόρη που αναζητάει ως την ύστατη στιγμή την πατρική παρουσία/προστασία. Είναι η έφηβη σε έναν κόσμο ενηλίκων, που αμφιταλαντεύεται μεταξύ της προσπάθειάς της να φανεί δυνατή και της αδυναμίας της να καταλάβει. Είναι η κλονισμένη νέα κοπέλα, που καλείται να σηκώσει στις πλάτες της μια μοναξιά που δεν ζήτησε και δεν της αξίζει και που μέσα από αυτή την προοπτική αφήνει να ξεχυθεί όλη η τρυφερότητα που έχει για τη ζωή.
Όλα αυτά γίνονται λόγος και ποίηση στο έργο του Lemoine σε έναν μονόλογο τρυφερό, σπαραχτικό, άμεσο, με δραματικές διακυμάνσεις, χωρίς μελοδραματισμούς. Μια έκκληση αγάπης. Μονόλογος που στέκεται επάξια στο χώρο μεταξύ της αρχαίας του παράδοσης -κομμάτια του θα μπορούσαν να αποτελούν κομμό αρχαίας τραγωδίας- και της σύγχρονης πρόσληψής της. Λόγος χρωματισμένος αλλά ουσιαστικός, ποιητικός αλλά άμεσος, εξαιρετικά μεταφρασμένος από την Έφη Γιαννοπούλου, καθώς ακούστηκε σαν να γράφτηκε κατευθείαν στα ελληνικά. Σε αυτόν το λόγο δάνεισε σώμα και φωνή η Λένα Παπαληγούρα, καθοδηγούμενη από τον ίδιο τον συγγραφέα που σαν να της ψιθύρισε απλώς το έργο του και αυτή το άφησε να αναβλύσει από μέσα της με απόλυτη φυσικότητα, το ίδιο σπαραχτικά και τρυφερά, ακολουθώντας τους τόνους, τα ημιτόνια και τις διακυμάνσεις του, για να μας παραδώσει μία σημαντική στιγμή σκηνικής συγκίνησης.
Μία αντίστοιχα μοναχική και αναπάντητη έκκληση αγάπης θα λέγαμε ότι εκφράζει και ο «Άμλετ», που με τα τόσα θέματα που συμπυκνώνει -αισθητικά, καλλιτεχνικά, πολιτικά, υπαρξιακά, φιλοσοφικά- δεν θεωρείται τυχαία ένας από τους θεμέλιους λίθους του πολιτισμού μας. Όταν, λοιπόν, ανεβαίνει επί σκηνής είναι ένα γεγονός από μόνο του. Όταν αποτελεί την επιλογή μιας νέας σχετικά ομάδας και μάλιστα την πρώτη αναμέτρησή της με ένα «κανονικό» έργο*, τότε το εγχείρημα αποκτάει επιπρόσθετο βάρος. Όταν πια μαζί με την παράσταση η ομάδα προτείνει και μία νέα μετάφραση του έργου, τότε το αίτημα να στρέψουμε την προσοχή μας στη νέα παραγωγή της Ορχήστρας των Μικρών Πραγμάτων είναι επιτακτικό. Το μεγάλο ερώτημα όμως πάντα παραμονεύει και είναι αμείλικτο: για ποιους λόγους επιλέγει ο καθένας να καταπιαστεί με ένα έργο-ογκόλιθο και, κυρίως, θα καταφέρει να μας πείσει επί σκηνής -εμάς του θεατές του 2014, όχι τους θεατρολόγους ή τους σαιξπηριστές- ότι μας αφορά αυτό το τετρακοσίων χρόνων έργο;
Η παράσταση που σκηνοθέτησε ο Χρήστος Θεοδωρίδης πέτυχε δύο σπουδαία επιτεύγματα: υπενθύμισε (ή απέδειξε σε κάποιους) γιατί ο «Άμλετ» είναι τόσο σπουδαίο έργο και, κυρίως, γιατί έχει λόγο ως σήμερα. Κυρίως σήμερα. Ο Άμλετ, αυτή η φορτωμένη με τόσους χαρακτηρισμούς φιγούρα («ο μελαγχολικός», «ο αναποφάσιστος», «ο θλιμμένος» πρίγκιπας της Δανίας) είναι ο νέος άνθρωπος της εποχής του, της κάθε εποχής, που δεν μπορεί να χωρέσει στον κόσμο που σαπίζει γύρω του, όπου ο έρωτας δεν έχει θέση, η πολιτική είναι πεδίο διαφθοράς, οι σχέσεις κρύβουν μόνο εξουσία και συμφέρον και ο ίδιος απομονώνεται, χάνοντας έναν-έναν όλους τους «συμμάχους» του. Είναι, ακόμη, ο νέος που θέλει να δράσει ενάντια σε όλα αυτά, αλλά το κακό είναι το μόνο μέσο που του έχει παραδοθεί. «Γίνομαι κακός από καλοσύνη. Το κακό έχει ξεκινήσει και στο εξής μόνο θα βαθαίνει». Αυτό το κομμάτι του «Άμλετ» είναι που επέλεξε να φωτίσει η σκηνική εκδοχή της Ορχήστρας των Μικρών Πραγμάτων και οι συνειρμοί που θέλησε να δημιουργήσει καθόλου τυχαίοι.
Ο Χρήστος Θεοδωρίδης προσέγγισε το έργο χωρίς φόβο, αλλά και με επίγνωση του βάρους του εγχειρήματος. Γνωρίζοντας προφανώς ότι τέτοια έργα σε καταπίνουν αν τα αντιμετωπίσεις με σκηνοθετισμούς, περισσότερο αφαίρεσε παρά πρόσθεσε. Χωρίς να απαρνηθεί τη δύναμη της κίνησης και της τεχνολογίας -αντιθέτως-, κατέφυγε σε επιμελημένη και προσεκτικά επιλεγμένη χρήση τους κι έτσι απέφυγε την άνευ λόγου επιβάρυνση της παράστασης με «εφφέ». Οδηγός του ήταν ο λόγος, που χάρη στη νέα μετάφραση της Ιζαμπέλας Κωνσταντινίδου -ζωντανή, άμεση, με διατήρηση της ποιητικής φλέβας του κειμένου- συνέβαλε τα μέγιστα στην αισθητική απόλαυση της παράστασης. Ο σκηνοθέτης δεν φοβήθηκε τους πολλούς και μακροσκελείς μονολόγους -που στην εποχή της γρήγορης δραματουργίας ίσως μοιάζουν με εμπόδια- και τους έδωσε χώρο και βήμα να απλωθούν, χωρίς το άγχος να τους καμουφλάρει με συνεχή δράση. Αντιθέτως εστίασε στην καθοδήγηση των ηθοποιών του, που απέδωσαν αυτό το λόγο με αμεσότητα, με σωστούς τονισμούς και παύσεις, που δεν την υπονόμευε η επαναληπτικότητα και η συχνή μετωπική εκφορά. Και έτσι, ο «Άμλετ» του έγινε ένα σκηνικό ποίημα που απολάμβανες να ακούς και, κυρίως, να καταλαβαίνεις τα τι και τα γιατί του.
Από εκεί και πέρα, η παράσταση υπάκουσε σε μία ευδιάκριτη αισθητική γραμμή σωματοποιημένης έκφρασης. Το ύφος της λειτούργησε στη μεγαλύτερη διάρκεια εύστοχα, τόσο επισημαίνοντας το ήθος των ηρώων (απολαυστική η δουλικότητα των Ρόζενγκραντζ και Γκίλδενστερν, χαρακτηριστική η ακαμψία του βασιλικού ζεύγους) όσο και δημιουργώντας τον περίγυρο του Άμλετ, ενός κόσμου σε συνεχή κίνηση όπου ο Άμλετ παραμένει βασανιστικά μόνος. Ούσα η ίδια θεατής που δεν αγαπάει ιδιαίτερα τη φόρμα ως μορφή θεατρικής έκφρασης, μου έλειψε προσωπικά το σπάσιμό της σε περισσότερα σημεία· αναγνωρίζω όμως ότι η όλη πρόταση ήταν συνεπής ως σύλληψη, εξαιρετική ως εκτέλεση και εκλαμβάνω ως δείγμα σκηνοθετικής ωριμότητας την επιλογή να μην υιοθετηθεί η φορμαλιστική προσέγγιση και στην ομιλία.
Για να κλείσω, όμως, από εκεί που ξεκίνησα, γιατί ο «Άμλετ» μας αφορά σήμερα, θα αφήσω την τελευταία λέξη στον Οράτιο (που σκηνοθετική αδεία έκλεισε το έργο ενσωματώνοντας στα λόγια του και αυτά του Φόρτενμπρας):
Έχω λόγια να πω
Παρμένα από το στόμα του εκείνου που η φωνή του δε θα ηχήσει πια
Να σηκωθούν τα σώματα
Ν’ ακουστεί η αλήθεια τους
Τώρα, όσο είναι ακόμα αγριεμένες οι καρδιές των ανθρώπων
Να πάψει πια η συμφορά που φέρνουνε τα λάθη
Η θέα αυτή ταιριάζει σε πεδίο μάχης
μα εδώ δείχνει μονάχα ότι κάτι στον κόσμο πήγε στραβά
Για πυρ Ετοιμαστείτε
*Σημ. Η Ορχήστρα των Μικρών Πραγμάτων στην εξάχρονη παρουσία της έχει παρουσιάσει τέσσερις παραγωγές, κυρίως δικές της συνθέσεις. Ξεκινώντας από το «Ως το τέλος» και φτάνοντας στον «Παρθενώνα», μεσολάβησε το «Έσπασε» του Στέλιου Χατζηαδαμίδη, το οποίο παρ’ όλ’ αυτά είναι γραμμένο σε μορφή που προσομοιάζει περισσότερο στο κείμενο μιας devised παράστασης, παρά σε «συμπαγή» δραματουργία.

Πληροφορίες για τις παραστάσεις:
«Ιφιγένεια» | από 05.05.2014 έως 04.06.2014| Θέατρο Από Μηχανής
«Άμλετ» |από 28.04.2014 έως 27.05.2014| Θέατρο Πορεία
- See more at: http://www.elculture.gr/elcblog/article/ifigeneia_hamlet-851734#sthash.NVZEecp4.dpuf

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου